GIỮ LỬA GỐM MỘC KHÁNH CƯỜNG TRONG DÒNG CHẢY THỜI ĐẠI

Mỗi vùng đất trên dải đất Quảng Ngãi thân yêu đều mang trong lòng những câu chuyện lịch sử trầm tích qua hàng trăm, hàng ngàn năm. Trong số những giá trị văn hóa tiêu biểu của địa phương, nghề gốm mộc Khánh Cường tỏa sáng như một di sản sống động, kết nối quá khứ tiền sử với nhịp đập cuộc sống đương đại.

Theo các tư liệu lịch sử và khảo cổ học, không gian sản xuất gốm Phổ Khánh (nay là xã Khánh Cường) nằm ngay trong vùng lõi của không gian Văn hóa Sa Huỳnh – nền văn hóa cổ có niên đại từ 2.000 đến 3.000 năm trước. Những dấu tích mộ chum, mộ vò bằng gốm được phát hiện xung quanh đầm An Khê khẳng định rằng ngay từ thời tiền sử, cư dân cổ Sa Huỳnh đã biết khai thác nguồn nước ngọt và chất đất sét miệt biển để sáng tạo nên những sản phẩm gốm độc đáo.

Trải qua bước xoay của thời gian, đến thời nhà Nguyễn, nghề gốm mộc tại hai thôn Trung Sơn và Vĩnh An thuộc xã Khánh Cường chính thức hình thành và phát triển rực rỡ, duy trì mạch chảy “cha truyền con nối” qua hơn 300 năm lịch sử. Sự gắn kết bền chặt giữa nghề gốm mộc với không gian di sản đầm An Khê không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn là niềm tự hào tinh thần sâu sắc về văn hoá lịch sử của cộng đồng phía nam tỉnh Quảng Ngãi.
Điểm tạo nên sự khác biệt độc nhất của gốm Khánh Cường là đặc tính hoàn toàn gốm mộc, không tráng men. Giá trị sản phẩm đúc kết trọn vẹn từ chất đất sét tự nhiên, sự tỉ mỉ trong tạo hình và kỹ thuật canh lửa gia truyền qua 4 công đoạn chính:
Nguyên liệu: Trộn đất sét xanh và vàng theo tỷ lệ 2 : 8, nhào nặn công phu để tạo độ dẻo mịn.
Tạo hình và chuốt gốm: Chuốt thủ công trên bàn xoay hoặc đúc khuôn, dùng mảnh tre chuốt phẳng tỉ mẩn từng chi tiết.
Phơi sấy tự nhiên: Phơi gốm trong bóng râm cho đến khi đạt độ cứng và chuyển màu trắng khô mộc mạc.
Nung lửa: Xếp gốm vào lò, nung liên tục 14 – 24 tiếng. Kỹ thuật “xem lửa” quyết định độ chín, độ vang và độ bền của sản phẩm.

Từ bao đời nay, gốm mộc Khánh Cường đã gắn bó thân thiết với gian bếp miền Trung: niêu, nồi đất kho cá bống, siêu đất sắc thuốc, nồi rang nấu ăn và khuôn đúc bánh xèo tạo độ giòn đặc trưng mà đồ kim loại khó sánh bằng.

Trước sự lấn lướt của đồ gia dụng inox, nhôm, nhựa hiện đại, sành, sứ,….Đáng buồn nhất là sự đứt gãy thế hệ kế thừa, giới trẻ rời quê đi làm ăn xa, những người dân đang sống tại địa phương thì kiếm việc khác để làm, ngọn lửa nghề giờ chỉ còn nương tựa vào đôi bàn tay gầy hao của những nghệ nhân lớn tuổi, nghề gốm mộc Khánh Cường đang đứng trước nguy cơ mai một tầm trọng.

Gốm mộc Khánh Cường không đơn thuần là vật dụng sinh hoạt, mà là nơi lưu giữ hồn cốt văn hóa ngàn năm của đất và người Quảng Ngãi. Dù đang đối mặt với nhiều thách thức, giá trị lịch sử và vẻ đẹp mộc mạc ấy vẫn là di sản vô giá, rất cần sự trân trọng và chung tay giữ gìn của toàn xã hội trong dòng chảy thời đại.